کارتن‌خوابی و راهکارهای پایدار مقابله با آن در تهران

به گزارش وبسایت دانش ساختمان، کارتن‌خوابی یکی از پیچیده‌ترین و پرهزینه‌ترین آسیب‌های اجتماعی در کلان‌شهرها است. این پدیده نه‌تنها کرامت انسانی افراد را مخدوش می‌کند، بلکه پیامدهای گسترده‌ای برای نظام سلامت، امنیت اجتماعی و اقتصاد شهری دارد.

در سطح جهانی، ده‌ها تا صدها میلیون نفر در شرایط مسکن نامناسب یا بی‌خانمانی زندگی می‌کنند. در آمریکای شمالی و اروپا، افزایش شدید هزینه مسکن، اعتیاد، بیماری‌های روانی و تضعیف شبکه‌های حمایتی از عوامل اصلی این بحران است. در آسیا، مهاجرت گسترده از روستاها به شهرهای بزرگ و شهرنشینی شتاب‌زده نقش مهمی دارد و در آفریقا و آمریکای لاتین، فقر ساختاری، جنگ و بلایای طبیعی سهم عمده‌ای در گسترش بی‌خانمانی ایفا می‌کنند.

در ایران، برآوردهای میدانی و گزارش‌های نهادهای شهری نشان می‌دهد که تنها در شهر تهران حدود ۱۰ تا ۱۲ هزار نفر در وضعیت بی‌خانمانی به سر می‌برند. بخشی از این افراد از خدمات گرمخانه‌ها استفاده می‌کنند و بخش دیگری همچنان در خیابان‌ها زندگی می‌کنند.

علل اصلی کارتن‌خوابی در ایران نتیجه هم‌زمان مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و فردی است. فقر، بیکاری و جهش قیمت مسکن و اجاره‌بها، مهم‌ترین عوامل اقتصادی محسوب می‌شوند. در بعد اجتماعی، فروپاشی خانواده، خشونت خانگی، طلاق و مهاجرت از مناطق محروم به کلان‌شهرها نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. اعتیاد و بیماری‌های روانی درمان‌نشده نیز از عوامل کلیدی سقوط افراد به خیابان‌اند.

اعتیاد و کارتن‌خوابی رابطه‌ای دوسویه و تقویت‌کننده دارند. اعتیاد می‌تواند به از دست رفتن شغل، قطع حمایت خانوادگی و نهایتاً بی‌خانمانی منجر شود. از سوی دیگر، زندگی در خیابان با فشار روانی شدید، ناامنی و دسترسی آسان به مواد، احتمال تداوم یا بازگشت به مصرف را افزایش می‌دهد.

در ایران، اقدامات کنونی عمدتاً بر مدیریت بحران متمرکز است. گرمخانه‌ها سرپناه شبانه، غذا و خدمات اولیه ارائه می‌دهند، اما ماهیتی موقت دارند و به مسکن پایدار منجر نمی‌شوند. مراکز ترک اعتیاد و مراکز ماده ۱۶، درمان اجباری را دنبال می‌کنند، اما پس از ترخیص، اغلب بدون مسکن و شغل، افراد را به همان چرخه پیشین بازمی‌گردانند.

چرا سیاست‌های فعلی ناکارآمدند؟ تمرکز بیش از حد بر جمع‌آوری و مدیریت کوتاه‌مدت بحران، نبود مسکن پایدار، فقدان اشتغال حمایتی، ضعف هماهنگی نهادی، فشارهای اقتصادی و انگ اجتماعی نسبت به کارتن‌خواب‌ها از مهم‌ترین دلایل ناکارآمدی سیاست‌های فعلی به شمار می‌روند.

راهکارهای پایدار برای تهران تجارب موفق جهانی نشان می‌دهد که «مسکن پایدار» نقطه آغاز حل مسئله است. تأمین واحدهای مستقل یا خانه‌های گروهی کوچک، همراه با حضور مددکار و درمانگر، می‌تواند ثبات اولیه را فراهم کند. درمان اعتیاد باید داوطلبانه، مستمر و در پیوند با مسکن و اشتغال باشد. مدیریت مورد (Case Management) با یک مددکار ثابت، پیگیری طولانی‌مدت و طراحی مسیر بازگشت به خانواده یا جامعه را ممکن می‌سازد.

توجیه اقتصادی و اجتماعی تأمین مسکن و خدمات حمایتی هزینه‌برتر از مدیریت بحران نیست. هزینه سالانه نگهداری کارتن‌خوابان مزمن در قالب اورژانس، کمپ‌ها، پلیس و نظام قضائی، به‌مراتب بیشتر از سرمایه‌گذاری در مسکن، درمان و اشتغال حمایتی است.

در نهایت، کارتن‌خوابی ناشی از اعتیاد در تهران با اقدامات مقطعی و کوتاه‌مدت حل نخواهد شد. راهکار پایدار مستلزم بسته‌ای جامع است که مسکن پایدار، درمان مستمر اعتیاد، مددکاری طولانی‌مدت، اشتغال حمایتی و رویکردی مرحله‌ای و جنسیت‌محور را در بر گیرد. تنها با چنین نگاهی می‌توان چرخه پرهزینه بی‌خانمانی و اعتیاد را شکست و امکان بازگشت پایدار افراد به جامعه را فراهم کرد.

منبع: مهر نیوز